वैदिक परम्परामा महत्वपूर्ण मानिने उपनयन वा व्रतबन्ध संस्कार अहिले विश्वभर नयाँ ध्यान, अध्ययन र चासोको विषय बन्दै गएको छ। दक्षिण एशियामा प्राचीनकालदेखि हुँदै आएको यो संस्कार आज अमेरिका, युरोप, अष्ट्रेलिया तथा केही अफ्रिकी राष्ट्रका विश्वविद्यालय र अनुसन्धान संस्थाहरूमा आध्यात्मिक-मनोवैज्ञानिक अभ्यासका रूपमा अध्ययन भइरहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय विद्वानहरूले यसलाई “नैतिक र शैक्षिक पुनर्जागरणको नमूना” भनी मूल्याङ्कन गरेका छन्।
उपनयनलाई बालकको जीवनमा ज्ञान, अनुशासन र उत्तरदायित्वको दोस्रो जन्म मानिन्छ। संस्कारका क्रममा स्नान, पवित्र वस्त्रधारण, गणेश पूजन, पितृस्मरण र सङ्कल्पसहित विधिवत् अनुष्ठान सम्पन्न गरिन्छ। पण्डितद्वारा प्रदान गरिने मेखला (संयम), दण्ड (धैर्य) र अक्षमाला (विनय) बालकमा आध्यात्मिक चेतना जागृत गर्ने प्रतीक मानिन्छन्। वैदिक मन्त्रहरूको उच्चारणले संस्कारको प्रभाव आणविक–मनोवैज्ञानिक स्तरसम्म पुग्ने विश्वास छ।
अमेरिका तथा जर्मनीका मनोविज्ञानीहरूले गायत्री मन्त्र जपलाई “ध्यानद्वारा आत्म–शुद्धिको प्रभावकारी विधि” को रूपमा व्याख्या गरेका छन्। अनुसन्धान अनुसार नियमित जपले तनाव घटाउने, एकाग्रता बढाउने र बालकमा मानसिक स्थिरता विकसित गर्ने नतिजा देखिएको छ।
युरोपेली समाजशास्त्रीहरूको निष्कर्षमा उपनयन संस्कारले बालबालिकामा कर्तव्यबोध, विनय, अनुशासन र सांस्कृतिक चेतना मजबुत बनाउने भएकाले यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय नैतिक शिक्षा मोडेल रूपमा प्रयोग गर्न सकिने उल्लेख छ।
उपनयन स्तोत्रहरूले गायत्रीको ज्ञान-शक्ति, यज्ञोपवीतको तेज, मेखला-दण्डद्वारा संयम र धैर्य, तथा अक्षमाला द्वारा विनयको शिक्षा प्रदान हुने उल्लेख गर्छन्। संस्कारलाई वैदिक साहित्यमा बौद्धिक, आध्यात्मिक र सामाजिक जागरणको प्रारम्भ मानिएको छ।
गृह्यसूत्र र मनुस्मृतिले पनि उपनयनको मूल उद्देश्य शिक्षामार्फत व्यक्तित्व विकास रहेको स्पष्ट गर्छन्। “कर्म र शिक्षा मार्फत मात्र व्यक्ति श्रेष्ठ हुन्छ” भन्ने वैदिक सिद्धान्त आज पनि समान रूपमा लागू हुने विचार विद्वानहरूको छ।
विशेषज्ञहरूले उपनयनलाई जातीय विभाजन, तामझाम वा प्रदर्शनमै सीमित नगरी यसको मूल उद्देश्य ज्ञान, अनुशासन र नैतिक मूल्यको दीक्षालाई प्राथमिकता दिन आग्रह गरेका छन्।
अध्ययनकर्ताहरूका अनुसार उपनयन संस्कार केवल धार्मिक परम्परा नभई विश्वव्यापी नैतिक–शैक्षिक अभ्यास बन्न सक्ने सामर्थ्य राख्छ। संस्कार, मन्त्र र दीक्षाद्वारा बालबालिकामा संयम, विनय, ज्ञान र समाजोपयोगी व्यवहार विकसित हुने भएकाले यसले मानव समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्ने निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको छ।
